بابر ایزیدن

   هجری 1386 ییلی، قیش نینگ قهرتان ساووق کونلریده، تیلیمیزگه تېگیشلی ایکّی ایلیق خبر ترقلدی. بو خبرلرنینگ ایکله سی هم اۉزبېک لغتچیلیگی گه عاید اېدی:

بیری، ایران اسلامی جمهوریتده باسیلیب چیققن اوشبو سطرلر یازووچیسی و دکتور شفیقه یارقین بیرگه تألیف اېتگن «فرهنگ اوزبیکی به فارسی» ناملی ایکّی جلدلی سۉزلیک.¹

ایکینچیسی، مالیزیا اولکه سیده باسیلگن، جناب نورالله آلتای نینگ بیر جلدلی «اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» ناملی بیر تیللی (اۉزبېکچه-اۉزبېکچه) سۉزلیگی اېدی.²

هه، عزیز اۉقووچیلر، «کېلسه، قۉشه کېله دی» دېگنلری کۉپینچه آغیر و اَینچلی حادثه یا حالتلرگه نسبتاً ایشله تیلسه-ده؛ بیراق بو اۉرینده، بختیمیزگه قووانچلی و ایجابی حالتگه یوز بېرگن!

بو یېرده، بیز ایکّینچی اثر حقیده بیر نېچه آغیز سۉز یوریتماقچیمیز؛

تورکی تیلده، سۉزلیک یازیش قریب مینگ ییللیک تاریخ، قاله بېرسه بای و پخته تجربه گه اېگه دیر. بو آقیم اساساً هجری قمری 465 ییلی بویوک تیلچی محمود بن حسین الکاشغری تألیف اېتگن «دېوان لغات التورک» ناملی ایکّی تیللیک ییریک سۉزلیک بیلن باشلنگن. اۉشه تاریخدن بویان اۉنلرچه میده-کتّه، بیر، ایکّی و ... تیللی، منثور و منظوم سۉزلیکلر تورلی زمانلر، منطقه و تورکی لهجه لرده عالملر تمانیدن تألیف اېتیلگن.³

سۉزلیک یازیش تیلچیلیک بیلیمی نینگ جدا آغیر، چیگل و کۉپ قیره لی بۉلیملریدن سنه له دی. فیلالوژی بیلیمی نینگ اوشبو ترماغی زمان اۉتیشی، تیللرنینگ رواجلنیشی همده تیلچی عالملرنینگ محنتی طفیلی جدا یوکسلیب، اولکن یوتوقلر و تجربه لرگه اېریشگن.

عزیز اولکه میز افغانستانده، کۉپ پیتلردن بویان تیلیمیز و عزیز تیلداشلریمیز اوچون معلوم بیر سۉزلیک تألیف اېتیلیشیگه جدی ایستک و ضرورت سېزیلر اېدی. اۉزبېکستانده تورلی حجملرده گی اۉزبېکچه سۉزلیکلر تألیف اېتیلیب، نشر اېتیلگن بۉلسه-ده؛ بیراق اولر اساساً سیریلیک یا که لاتین یازوویده بۉلگنلیگی اوچون، کۉپلب تیلداش وطنداشلریمیز اولردن فایده لنه آلمس اېدیلر. منه، اولوغ تېنگریگه شکرلر بۉلسین که، بیردنیگه ایکّی سۉزلیککه اېگه بۉلدیک. نشر اېتیلگن ایکله سۉزلیک اوشبو کمچیلیکنی کۉپ پیتلرگچه تۉلدیریب توره دی، دېب اۉیله یمیز.

مېن جناب نورالله آلتای نینگ انچه وقتدن بېری شو ایش بیلن شغللنیب یورگنینی بیلر اېدیم. منه شونچه وقت اۉتیب، اۉشه ایش اونومی اۉله راق او کیشی نینگ «اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» ناملی سۉزلیگی باسیلیب چیقیب، برچه مشتاق تیلداشلریمیزنی خرسند قیلدی. فرصتدن فایده لنیب، جناب نورالله آلتای و برچه عزیز تیلداشلریمیز، قاله بېرسه «جهانی همکارلیکلر اداره سی» نی اوشبو اېزگو مناسبت بیلن چین کۉنگیلدن قوتله یمن.

«اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» وزیری قطع، 420 بېت، 2500 نسخه، بیر جلدده، چیرایلی صحافت (حاشیه لرنینگ جدا آزلیگی نظرده توتیلمه گنده) و کاغذده، «جهانی همکارلیکلر اداره سی» تمانیدن باسیلیب چیققن.

مؤلف، سۉزلیکده گی سۉزلر سانینی کۉرستمه گن بۉلسه-ده؛ بیراق بیزنینگ تخمینیمیزگه کۉره اثرنینگ برچه اۉزه ک، بیریکمه و اتمه سۉزلری (اۉن مینگ) ته گه یېته دی.

سۉزلیک قوییده گی بۉلیملردن عبارت:

·         سۉزلیک نینگ توزیلیشی حقیده (5-8 بېتلر)؛

·         تورک لغتچیلیگی و اوشبو لغتنامه حقیده بیر نېچه سۉز (9-16 ب)؛

·         اۉزبېک تیلی املاسی اصلاح قیلیش ضرورتی (19-47 ب)؛

·         شرطلی قیسقرتیریلگن بېلگیلر (49 ب)؛

·         متن (55-420 ب).

مؤلف سۉزلیک نینگ توزیلیشی حقیده سۉز یوریتر اېکن، سۉزلیک تألیفی نینگ ضرورتی؛ سۉزلرنی تنلش و ایضاحلش یوسونی؛ فقط اۉزه ک سۉزلر الفبا ترتیبیده سالینگنی؛ بشقه تیللردن اۉزلشگن سۉزلرنینگ اېتیمالوژیک خصوصیتلری کۉرستیلگنی؛ بیزده قۉللنیلمه یدیگن ایریم سۉزلر آلینمه گنی و عکسینچه بیزده قۉللنه دیگن سۉزلر کیریتیلگنی کبی موضوعلرنی اېسلب اۉته دی.

مؤلف نینگ سۉزیده، سۉزلیکنی تیارلشده فقط بیر منبع؛ یعنی اۉزبېکستانده نشر اېتیلگن ایکّی جلدلی «اۉزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی» اثری گینه کۉرستیلگن (6- بېت)؛ بیراق، اثرگه یازیلگن تقریظ ده اېسه (15- بېت) نېگه دیر مؤلف اېسلمه گن «حاضرگی اۉزبېک تیلی فعال سۉزلری نینگ ایضاحلی لغتی» ناملی ینه بیر اثر هم ایکّینچی منبع صفتیده کۉرستیلگن!

سۉزلیک افغانستانده قبول قیلینگن اۉزبېک یازوویده یازیلگن. بو البته جدا یخشی و ایجابی ایش دور. اینیقسه وطنداشلریمیزگه اۉشه یازوونی توشونوب اۉرگنیشده، اوشبو سۉزلیک یخشیراق یاردم بېریشی انیق.

سۉزلیکده گی سۉزلر سانینینگ نسبتاً آزلیگیگه قره مه ی، اونده گی اۉزبېک ادبی تیلینینگ تله ی­گینه کېره کلی و عامه باب سۉزلری کیریتیلگن.

مؤلف سۉزلرنی ایضاحلشده، ایریم سۉزلیکلر مؤلفی کبی معناداش یا معادل سۉزلرنی کېلتیریب­گینه چېکلنیب قالمه ی، بلکه اولرنی امکانی باریچه مناسب عباره همده کېره کلی مثال (اینیقسه خلق مقاللری) بیلن ایضاحلشگه اینتیلگن. بو یوسون البته که ایجابی ایش دیر.

«اۉزبېک تیلی املاسینی اصلاح قیلیش ضرورتی» عنوانلی بۉلیمیده، مؤلف تیلیمیز یازوویده گی اېنگ مهم و چیگل مسأله لردن بیری حقیده سۉز یوریتگن. مؤلف اۉزبېک تیلیده عرب یازووینی قۉللش، سۉزلرده ایشله تیله دیگن اونلی و اونداشلرنی یازیشده معلوم قیینچیلیکلر و یېتیشماوچیلیکلرنی کۉپلب مثاللر آرقه لی کۉرستیب بېریب، شو بیلن بیرگه قبول قیلینگن حاضرگی اۉزبېک یازووینی ایشله­تیلیشنی اورغوله یدی.

مؤلف، سۉزلرده تورلی قۉشیمچه لرنینگ یازیلیش یوسونی حقیده اَیری و کېنگ تۉختلگن. او، کۉپلب قۉشیمچه لرنینگ تېگیشلی اۉزه کلرگه قۉشیلیب یا که اَیری یازیلیش یۉریغینی انیق مثاللر آرقه لی کۉرسته­دی. بو نرسه برچه اۉقووچیلر اوچون البته اونوملی دیر.

شو اۉرینده ایکّی نرسه نی اېسلش لازم:

          بیری، اۉزبېک تیلی قۉشیمچه لرگه بای تیل. مؤلف کۉپلب قۉشیمچه لر املاسی مسأله سینی کۉرستیب بېرگن بۉلسه-ده؛ بیراق (چک، چیق، سیگه، هکی، یگه، یلداق، گرچیلیک، ار، لان و بشقه لر کبی) کۉپلب قۉشیمچه لر نېگه دیر کېلتیریلمه گن. شونینگدېک، اۉزلشتیریلگن یات قۉشیمچه لر (آلد و آرت)  هم بوتونله ی قالدیریلگن؛⁴

ایکّینچی، معلوم که املا مسأله سی برچه تیللرده جدا مهم و چیگل مسأله لردن دیر. بو قیینچیلیک و چلکشلیکلر، اینیقسه تیللر خصوصیتلریگه ماس بۉلمه گن یات یازوولرنی قۉللشده ینه-ده  آشه دی. بوندن تشقری، املاده سۉز و قۉشیمچه لرنینگ یازیلیشی هر بیر تیل و قۉللنه دیگن یازووی نینگ خصوصیتلریگه کۉره بوتونله ی کېلیشیلگن و بیتیملیک (قراردادی) نرسه بۉلیب، تورغون و مطلق اېمس. املا قاعده لری زمان آقیمیده تیل رواجلنیشی، یازووده قۉلگه کیریتیلگن تجربه لر یا که یوزه گه کېلگن چلکشلیکلر همده قیینچیلیکلرگه کۉره تورغون و اۉزگرمه ی قالیشی ممکن اېمس. شو بیلن بیرگه، املا قاعده لرینی یره تیشده یازووچی و اۉقووچیلرگه (یاشیدن قطع نظر) هر نقطۀ نظردن قوله ی، سیلیق و آسان بۉلیشی هم نظرده توتیلیشی کېره ک.

جناب نورالله آلتای املا خصوصیده بیرقنچه قیینلیکلر و چلکشلیکلرنی تۉغری و انیق یېچیمینی کۉرستیب بېرگن. بو قاعده لر و یۉریقلرنینگ کۉپلری تۉغری و قبول قیلینرلی بۉلسه-ده؛ بیراق اَیریملری هم اۉقووچیلر و هم یازووچیلر اوچون جدا قیین و آغیر دیر؛ مثال اوچون سۉزلیک متنیدن کۉچیریلگن قوییده گی نمونه لرگه دقت قیلینگ:

کېلمسلیگینگنی (40ب)، بېلگیلنگنیدن (58ب)، تېجملیلیکنی (77ب)، یېنگیللیککه (80ب)، اتلگنلیگینی و بغیشلنگنلیگینی (83ب)، کیریشیلگنلیگینی (120ب)، اېلتیشلیگینی (293ب)، کیچیکلیگینی (100ب)، مۉلجللنگنلیکنی (93ب)، توگللنگنلیگینی (132، 133 و 408)، قۉشنیسینیکیگه (319ب)، قیینچیلیکسیز (419ب) و بشقه لر.

          یوقاریده کېلتیریلگن نمونه لرگه اۉخشش سۉزلرنی هرقنداق کیشی کۉریب، حیرتلنه دی و قنداق اۉقیلیب یازیلیشینی اۉیلب، گرنگ بۉلیب قالیشی هېچ گپ اېمس!

          هرحالده، بیزنینگچه سۉزلیکدن آلیب کۉرستیلگن اۉرنکلر سینگری «قیرق قولاق سیمان» تیزمه سۉزلرنی امکانی باریچه بۉلیب، کلته راق و ساده راق قیلماق، هم اۉقووچیلر و هم یازووچیلرگه انچه آسانلیک و قوله یلیک توغدیریشی ممکن. بو اۉرینده، توب سۉز و قۉشیمچه لرنینگ نېچه حرفدن یسلگنلیگینی نظرده توتیب، قۉشیب یا که اَییریب یازیلیشی حقیده سلیقه وی اېمس؛ بلکه معین بیر قاعده و یۉریق بېلگیلش و یره­تیش کېره ک.

سۉزلیک نینگ تایپی خطالری جدا آز. اثرده گی اوچیگه (اوجیگه-77ب)، سفتلر (صفتلر-57ب)، اېکنلیگنی (اېکنلیگی-65ب)، تېمیز (تېمیر-171ب)، یوزگیزماق (یورگیزماق-178ب)، شاقماق (شاشماق-262ب)، بیر-یریگه (بیر-بیریگه-300ب) کبی سناقلی ینگلیشلرگه قره مه ی، اثرنینگ تایپی هرقنداق مقتاوگه لایق دقت و وسواس بیلن بجریلگن.

مؤلف، اۉزلشگن فارسچه و عربچه سۉزلرنی اۉز املاسی بیلن یازیلیشینی معلوم بیر دلیل بیلن تأکیدلگن (47ب)؛ بیراق بو نرسه سۉزلیک نینگ اۉزیده جدا کۉپ موردلرده نېگه دیر رعایت قیلینمه گن: تېز، دېو، دېوار، دېوانه، شېر، شېوه، لېکن، مېز، مېوه، مېش، مېزبان، پېچک، پېشین، پېشواز، پېشانه، سېرآب و بشقه کۉپلب اۉرنکلر. بیزنینگچه، اۉزلشگن برچه یات سۉزلر اۉزبېک املاسی یا که اصل حالیده یازیلیشی حقیده منطقی و قانیقرلی بیر تصمیم گه کېلیشماق کېره ک.

ایریم اۉزلشگن سۉزلرنینگ اصل املاسی نېگه دیر بوزیلیب یازیلگن: سندلی (صندلی)، خایین (خاین)، درچه (دریچه)، جواز (جهاز)، چۉت (چورتکه)، قتی (قطی یا قوطی)، مسانه (مثانه)، نسق خطی (نسخ خطی)،...

ایریم اۉزبېکچه سۉزلرنینگ ادبی شکلی اېمس، بلکه آغزه کی یا لهجه یی شکلی اساس آلینگن: اولاق (اۉغلاق)، اۉتیرماق (اۉلتیرماق)، چیمچیله ماق (چیمدیله ماق) و بشقه لر.

سۉزلیک تیلیده اساساً اۉزبېکستان شېوه سی کۉزگه تشلنه دی. شونینگ اوچون، کۉپلب سۉزلرده، «ب» اونداشی اۉرنیگه «و»، «آ» اونلیسی اۉرنیگه «اَ» یا «گ» اۉرنیگه «و»، «ی» اۉرنیگه «و»... المشیلگن. نتیجه ده، کۉپینچه سۉزلرنینگ تلفظی بیزنینگ تیلیمیز (لهجه میز) فونیتیکیدن انچه اوزاقلشیب کېتیبدی؛ بیر-نېچه مثال سۉزلیک متنیدن: تووک (توبک)، چیلویر (چیلبیر)، کویاو (کییاو)، بوسغه (بوساغه)، تېوره ک (تېگره ک)، یوبارماق (ییبارماق، ییبرماق)، اَغدرماق (آغدرماق)، اویت (اویات) و بشقه لر.

کۉپلب سۉزلرنینگ بیزگه کېره کلی یا که معمول معنالری بېریلمه ی، فقط اۉزبېکستانده معمول و توشونیله دیگن معنی و ایضاحلرگه گینه چېکلنیب قالینگن. قوییده گی اَیریم مثاللرده، سۉزلیکده بېریلمه گن معنالری بېریله دی:

اۉرنتماق: نصب قیلماق.

          اۉلچک: متهم یا محبوس قۉللریگه سالینه دیگن حلقه، دستبند.

          اَییرمه چی: تجزیه طلب.

          افلاس: بولغنگن و کثیف (نرسه یا شخص حقیده).

          استقامت: یۉنه لیش، راستا.

          پایه: 1. اساس 2. واسطه و حامی (اونینگ پایه سی زۉر).

          تات: غیر تورک. «بۉرکسیز باش بۉلمس، تاتسیز تورک.»

          تۉقلی (تۉخلی): قۉی نینگ آلتی آیلیک باله سی (جنسیدن قطع نظر). اوندن کیچیگی قۉزی دېیله­دی.

قیسماق: قزان تگیگه کوییب یا که یاپشیب قاتیب قالگن آش نینگ قسمی.

          تېپکی: دسته ایچیدن اۉتگن، بیل بیلن دسته سی اۉرنشگن یېرگه اۉرنه­تیلگن، ایاق باسیمی اۉتکزیله دیگن ایکّی اوچلی یغاچ ماسلمه.

          جانانه: نگار، معشوقه.

          قلب: قنغیر، ساخته، جعلی.

          قه ییش (قییش):  1. باسیم و تارتیشگه قرشی چیدملی، قتیق و محکم. 2. اېگیلمه یدیگان.

          کاییماق: بیرار نرسه تیارلش اوچون اورینماق، محنت چېکماق و بشقه­لر.

ایریم سۉزلر تۉغری ایضاحلنمه گن؛ بیر-نېچه مثال تۉغری معنالری بیلن:

          تۉقیم (تۉقوم): سۉزلیکده بېریلگن ایضاح بیزده جللیغ دېیله دی؛ بیراق تۉقوم نینگ ایکّی معناسی بار: 1. دواب آرقه سیگه قۉییله دیگن پالان و آت نینگ جولی (سنگلاخ) 2. یغاچدن یسلگن اېشک و خچیر آرقه سیگه قۉییله دیگن ماسلمه.

          سۉزلیک: معنا قیلینگن یا که ایضاحلنگن بیر تۉپ سۉزلر ییغیندیسی، لغتنامه، فرهنگ. (معنا قیلینمه گن یا ایضاحلنمه گن، یکه سۉزلر یا لغتلر فهرستی یا تۉپلمی «سۉزلیک» دېیلمه یدی)

          آشیق: سۉزلیکده ناتۉغری معنا بېریلگن. اصلده، بالدیر سویگینی تابان سویگیگه اوله گن سویکچه.

          ارچه: بیزده ارچه و ناجو ایکله سی ایری-ایری درخت دیر.

          و بشقه کۉپلب اۉرنکلر.

اۉزلشگن سۉزلرنینگ اېتیمالوژیک ماهیتینی بېلگیلش سۉزلیکلرنینگ مهم عنصرلریدن سنه له دی؛ بیراق بو نرسه انچه قیین و چیگل مسأله دیر. چونکه، ایریم سۉزلر بیرینچی تیلدن ایکّینچی گه و اوندن اوچینچی تیلگه باریب، شکل و معنی سی اۉزگریب، قیتیب بیرینچی تیلگه کیریب کېلگن! شونینگ اوچون، بو مسأله ده حتی بویوک لغتچیلر هم اۉتمیشلرده کۉپلب خطالرگه یۉل قۉییب، اولرنینگ ینگلیشلری کېینگی لغتچیلر تمانیدن هم تکرارلنیب کېلگن. جمله دن آلتای جنابلری نینگ «اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» ده هم شونداق ینگلیشلر تکرارلنیب، قاله بېرسه آلتای جنابلری تمانیدن بشقه دن ینگی ینگلیشلر هم یوز بېرگن. قوییده فقط ایریملرینی اېسله یمیز:

- فارسچه یا عربچه دېب کۉرستیلگن اصل تورکچه سۉزلر: چادر، غنچه، دېوان، یال، نوکر، ارمان، ارگ (ارک)، چپاول، ارابه، تلوسه، تۉپ، چدن، امید، آش و بشقه کۉپلب سۉزلر.⁵

- تورکچه دېب کۉرستیلگن فارسچه سۉزلر: نرغۉل، چونکه، سېرگپ، یاردم و بشقه لر.

- فارسچه یا تورکچه دېب کۉرستیلگن عربچه سۉزلر: سکونت، شلاله، شُکر، وقار، ثواب، تمجید، مغامبیر (اصلی مغامیر)، جواز (جهاز) و بشقه لر.

- ایریم سۉزلر قۉشمه بۉلیب؛ بیراق بیر تیلگه نسبت بېریلگن: زۉرغه (عر+ت)، روشنالیک (فا+ت)، سودا-ساتیق (فا+ت)، چا پانداز (ت+فا)، ساوغه-سلام (ت+عر)، عمرباد (عر+فا)، حاجی (عر+فا)، قاره مال (ت+عر)، مال باقر (عر+ت)، قاره جگر (ت+فا)، چایجوش (چ+فا)، پسه یماق (فا+ت)، قانخوار (ت+فا)، آقشام (ت+فا)، سینچکاو (ت-فا). (بو سۉز، فارسچه «کنجکاو» سۉزیدن کېلیب چیققن بۉلیشی هم احتمالدن ییراق اېمس!) و بشقه لر.

- شونینگدېک، فارسچه یا عربچه دېب کۉرستیلگن چیت (سانسکریت)، لېمو (معرب/هندی/سانسکریت)، خاج (ارمنچه)، فلسفه و سفسطه (معرب/یونانچه)، شطرنج (پهلوی)، شفر (فر/لاتین) سۉزلری و بشقه لر.

سۉزلیکلرنینگ اېنگ مهم و اۉقووچیلرگه اۉته کېره ک و ضرور بۉلگن نرسه لریدن بیری، سۉزلرنینگ گرامرلیک هویتی دیر. حاضرگی علمی سۉزلیک یازیشده بو نرسه گه کتّه اهمیت بېریله دی؛ بیراق افسوس که اۉزبېکستان لغتچیلیگی ده نېگه دیر بو نرسه گه اعتبار بېریلمه ی کېلینگن. حتی بېش جلدده تألیف اېتیلیب، شو یقینلرده (8-2007) باسیلیب چیققن ینگی «اۉزبېک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی» و ایلگرگی ایکّی جلدلی سی، شونینگدېک «حاضرگی اۉزبېک تیلی فعال سۉزلری نینگ ایضاحلی لغتی» ده هم بعضی بیر چېکلنگن و خال-خال اۉرنکلر حسابگه آلینمه گنده، بو نرسه اساساً کۉزده توتیلمه گن. جناب نورالله آلتای نینگ سۉزلیگیده هم- هرجهتدن اساس آلینگن منبع سیگه اېرگشیلیب، بو نرسه اعتباردن چېتده قالدیریلگن. بو اېسه هر بیر سۉزلیک اوچون کتّه کمچیلیک سنه له دی.

عیناً یوقاریده گی کمچیلیک اوچون، کۉپلب لغتچیلر سۉزلرنینگ آت، فعل، صفت، روش، آلماش، ... کبی تورلی گرامرلیک حالتده گی معنالرینی بیر مدخلده اره لش-قوره لش قیلیب بېریب، اۉقووچیلرنینگ چلکشیشی گه سبب بۉله دیلر. بو حال «اوزبېک تیلی سۉزلیگی» ده هم البته که بار.

خودی اۉزبېکستان لغتچیلیگی همده اساس آلینگن منبعگه اېرگشیلگن حالده «اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» ده هم سۉز یساوچی همده فعل و صفت درجه سینی آرتتیرووچی تورلی قۉشیمچه لر، حرفلر، ادات و ... لرنینگ اۉرنی بۉش! بو نرسه هم سۉزلیکلرنینگ کمچیلیگی سنه له دی.

سۉزلیک اۉزی نینگ سۉزلر سانی و حجمی گه کۉره کیچیک و ایخچمراق مولجللنگن اېکن. شونگه کۉره، آفتاب، آهسته، اول، باد، بامداد، برادر، برگ، بندی، بوی، بېوه، پایان، پراگنده، پرچه، پیدا، جگر، جنگ، چوب، خراب، خزان، دشت، دل، دوباره، زخم، سیل، شل، گوشت، لباس، لاله، ماده، مبارزه، مبارکباد، مژه، معلم، ملخ، نفر، نقره، طلا، نور، یخ، ... لرگه اۉخشش جوده معمولی و معناسی حتی سوادسیز عادی کیشیلرگه هم توشونرلی و اینیقسه اۉزبېکچه معادلی هم بۉلگن اۉزلشتیریلگن یات سۉزلرنی سۉزلیککه کیریتیش و ایضاحلش بیزنینگچه کېره ک اېمس اېدی. بونداق سۉزلرنینگ اۉرنیگه بیزگه کېره کلی بۉلگن تورکچه (اۉربېکچه) سۉزلرگه اۉرین بېریلسه، یخشی بۉلردی.

مؤلف، هم سۉزلیک توزیشده و هم کیریش و املا مسأله سی سۉزیده فقط بیر منبعدن اۉزگه بیرار منبع کۉرستمه گن! بونداق مهم علمی اثرنینگ تألیفیده تیلیمیزگه تېگیشلی ایریم سۉزلیکلر، گرامرلر، اېتیمالوژیک لغتلر همده فارسچه و عربچه سۉزلیکلر هم قۉللنیلگنده اېدی، یوقاریده اېسلنگن ینگلیشلر آزه ییب، ایش موندن هم کۉپراق بای، توزوک، اونوملی و اینیقسه علمی راق بۉلردی.

تیلچیلیک بیلیمیده معنا قیلینگن یا که ایضاحلنگن بیر تۉپ سۉزلر ییغیندیسی گه «سۉزلیک»، «لغتنامه» و «فرهنگ» دېیله دی. بیراق اثرنینگ بیر-نېچه یېریده «لغتنامه سۉزلیگی» دېگن اتمه ایشله تیلگن:

- لغتنامه سۉزلیگینی توزیشده ... (5-بېت، 1-سطر)؛

- لغتنامه سۉزلیگینی توزیشده کېره کلی منبعلر... (6-ب،6 س)؛

- لغتنامه سۉزلیگینی توزیشده، اۉزه ک (اساسی) سۉزلرنی... (7-ب، 5-س)؛

- لغتنامه میزنینگ سۉزلیگینی تیارلشده ... (6-ب، 6-س.)

بیزنینگچه بونداق بیریکمه سۉز تۉغری اېمس؛ چونکه در واقع عین معنالی سۉز تکرار بۉلگن. بونده، «سۉزلیک» یا «لغتنامه» یېترلی بۉلیب، موضوع توشونچه سینی افاده له ی آله دی.

بیز اوشبو قیسقه یازوویمیزده، سۉزلیککه تېگیشلی ایریم موضوعلر حقیده سۉز یوریتیب، شو بیلن بیرگه بعضی بیر ایجابی و انتقادی علمی فکر و ملاحظه لرنی هم خالصانه یوسونده بیلدیردیک. اوشبو سطرلر یازووچیسی نینگ اۉزی هم سۉزلیک یازیش ایشی بیلن شغللنگنی اوچون، بو ایش نینگ قنچه لر قیین و آغیر اېکنلیگی، قاله بېرسه قنچه لر محنت، جانکویرلیک و حوصله طلب قیلیشینی یخشی بیله دی. بونداق آغیر و اولکن ایشلرده انچه-مونچه ینگلیشلر و اینیقسه تخنیک خطالر بۉلیشی کاملاً طبیعی حال دیر. اخیر ایتگنلریدېک، ینگلیش فقط ایش بۉلگن یېرده بۉله دی-کو! اینیقسه بیرینچی ایشلرده.

آچیقچه سیگه اَیتیش ممکن که، سۉزلیکده گی اېسلنگن کمچیلیکلرگه قره مه ی، جناب نورالله آلتای نینگ اۉته محنت و جۉشقین ملی حس-تویغوگه یوغریلگن آماج بیلن بجریلگن علمی ایشی نینگ اهمیت و ارزشی اۉز اۉرنیده، البته.

«اۉزبېک تیلی سۉزلیگی»، اۉز آنه تیلی و ادبیاتیگه اۉته چنقاق و اینتیق بۉلیب یورگن برچه تیلداش وطنداشلریمیز تمانیدن ارزشلی اثر صفتیده فایده لنیلیشی انیق. بو اثر، ادبی تیلیمیز و ادبیاتیمیز رواجی و یوکسلیشی همده تیلداشلریمیزنینگ اۉز آنه تیللرینی اۉرگنیشده مناسب حصه قۉشه دی، دېب اۉیله یمیز. جناب نورالله آلتای نینگ استعدادی و قلمی دایما اونوملی بۉلسین!

ایریم اېسلتمه لر:

1.      یارقین، محمدحلیم و یارقین، شفیقه، فرهنگ اوزبیکی به فارسی، ایکّی جلدلی، «سخن انتشاراتی» و «مرکز گسترش زبان و ادبیات فارسی» همکارلیگیده، تهران، 1386.

2.      آلتای، نورالله، اۉزبېک تیلی سۉزلیگی، جهانی همکارلیکلر اداره سی، مالیزیا، 1386.

3.      بو حقده کۉپراق معلومات اوچون قره نگ: یارقین، محمدحلیم و یارقین، دکتور شفیقه، درباره زبان، خط و فرهنگنویسی تورکی (اوزبیکی) ناملی اثر، 48-69 بېتلر،  کابل، 1385.

4.      سرمانوف، عبدالغفور، اۉزبېک یازووی اوچون، 2- قسم، بېگزاد بیرلشمه سی نشری. عیناً شو نرسه «اۉزبېک تیلیده قۉشیمچه لر» عنوانی آستیده، اوشبو سطرلر یازووچیسی تمانیدن پشاورده حرمتلی رحیم ابراهیم مسؤوللیگی بیلن چیقه دیگن «چاووش» مجله سیده (1379 ییل، 5-6 سانلری، 33-41 بېتلر) هم تۉلیق باسیلیب چیققن.

5.      علاقمندلر سۉزلرنینگ اېتیمالوژیک اۉزه گی، تورلی معنالری، گرامرلیک هویتی، فونیتیکی و بشقه خصوصیتلرینی انیقلشده یا که شو موضوعلرده کېنگراق معلومات آلیش اوچون، اوچینچی بندده کۉرستیلگن «دربارۀ زبان، خط و فرهنگنویسی تورکی (اوزبیکی)» اثرنینگ منبعلر و مأخذلریده (74-77 بېتلر)  تانیتیلگن کتابلر، اینیقسه تورلی سۉزلیکلر جمله دن ایرانلیک عالم اسماعیل هادی تألیف اېتگن «فرهنگ تورکی نوین» آتلی ایتمالوژیک سۉزلیککه قره سینلر.

*اېسلتمه: اوشبو مقاله «آیدین» مجله سینینگ 1388 ییل، تۉققوزینچی سانیده باسیلیب چیققن.